Charyzma: co to znaczy i jak ją rozwijać?

Zdjęcie: SHVETS production / Pexels

Podczas zebrania jedna osoba mówi niewiele, ale kiedy zabiera głos, reszta odkłada telefony. Nie podnosi tonu. Formułuje myśl jasno, zauważa cudze wątpliwości i nie próbuje zagłuszyć sprzeciwu. Po rozmowie uczestnicy pamiętają zarówno jej pomysł, jak i to, że zostali potraktowani poważnie.

W języku potocznym taką osobę często nazywamy charyzmatyczną. Łatwo jednak pomylić charyzmę z atrakcyjnością, pewnością siebie, ekstrawersją albo zdolnością do dominowania. Psychologia nie traktuje charyzmy jako jednej diagnozy czy stałej cechy. To pojęcie opisujące sposób, w jaki inni odbierają czyjąś obecność i wpływ.

Charyzma: co to znaczy?

Słownikowo charyzma oznacza szczególną zdolność oddziaływania na ludzi i zjednywania ich dla swoich idei. W badaniach spotyka się różne definicje, zależnie od tego, czy chodzi o codzienne relacje, przemawianie czy przywództwo.

W serii badań nad charyzmą w codziennym życiu Tskhay i współpracownicy opisali ją za pomocą dwóch wymiarów:

• wpływu, czyli zdolności do ukierunkowania rozmowy lub działania;
• przystępności, dzięki której inni czują się przy danej osobie swobodniej.

To użyteczne rozróżnienie. Sama stanowczość może być odbierana jako dominacja, a sama serdeczność nie zawsze pomaga poprowadzić grupę do decyzji. Określenie „osoba charyzmatyczna” zwykle pojawia się wtedy, gdy rozmówcy dostrzegają oba elementy naraz.

Charyzma jest oceną społeczną. Ta sama osoba może być odbierana jako przekonująca w znanym zespole, a mniej wyraziście w nowym środowisku albo w języku, którym nie posługuje się swobodnie. Znaczenie mają również normy kulturowe, rola zawodowa i oczekiwania wobec płci czy wieku.

Osoba charyzmatyczna: jakie zachowania można zauważyć?

Nie istnieje wiarygodna checklista, która po siedmiu punktach rozstrzyga, czy ktoś „ma charyzmę”. Można natomiast obserwować zachowania wpływające na przebieg rozmowy.

W rozmowie jeden na jeden

Charyzmatyczny rozmówca nie musi mówić najwięcej. Często daje drugiej osobie czas na dokończenie zdania, dopytuje o sens wypowiedzi i odnosi się do tego, co rzeczywiście usłyszał. Jego uwaga jest widoczna w reakcji, nie tylko w nieruchomym patrzeniu w oczy.

Kontakt wzrokowy nie powinien być testem wytrzymałości. Dla części osób, między innymi niektórych osób neuroróżnorodnych, długie patrzenie w oczy może być obciążające. O zaangażowaniu mogą świadczyć również pytania, parafraza i pamiętanie ustaleń.

Podczas prezentowania pomysłu

Wpływ rośnie, gdy wypowiedź ma czytelny kierunek: co się dzieje, dlaczego ma to znaczenie i czego potrzebujemy od słuchaczy. Konkret, przykład i krótka pauza bywają skuteczniejsze niż rozbudowany popis retoryczny.

W badaniach nad przywództwem ćwiczono między innymi używanie porównań, opowieści, wyraźnych kontrastów i celów odnoszących się do wspólnych wartości. Po treningu uczestnicy byli oceniani jako bardziej charyzmatyczni. Były to jednak niewielkie badania w konkretnym kontekście zawodowym. Nie dowodzą, że istnieje uniwersalny zestaw gestów gwarantujący taki efekt każdej osobie.

Kiedy pojawia się sprzeciw

Wrażenie robi nie tylko sposób rozpoczęcia wypowiedzi, lecz także reakcja na brak zgody. Osoba, która potrafi nazwać różnicę zdań, zadać pytanie i nie upokarza rozmówcy, może budować bardziej trwały autorytet niż ktoś efektowny, lecz niezdolny do przyjęcia informacji zwrotnej.

Ten fragment charyzmy jest mniej widowiskowy. W praktyce pokazuje jednak, czy wpływ służy współpracy, czy zdobyciu przewagi.

Czy charyzma jest wrodzona, czy można się jej nauczyć?

Ludzie różnią się temperamentem, ekspresją, głosem i łatwością odnajdywania się w sytuacjach społecznych. To może wpływać na pierwsze wrażenie. Nie oznacza jednak, że sposób komunikowania się jest ustalony raz na zawsze.

Można ćwiczyć konkretne umiejętności: porządkowanie wypowiedzi, aktywne słuchanie, tolerowanie pauzy, nazywanie celu rozmowy czy przyjmowanie sprzeciwu. Badanie Antonakisa, Fenley i Liechti sugeruje, że trening części zachowań związanych z charyzmatycznym przywództwem może zmienić oceny obserwatorów. Warto zachować proporcje: autorzy badali 34 menedżerów w eksperymencie terenowym i 41 uczestników programu MBA w badaniu laboratoryjnym.

Nie trzeba przy tym stawać się bardziej głośnym. Introwersja opisuje między innymi preferowany poziom stymulacji i sposób odzyskiwania energii, a charyzma dotyczy odbioru społecznego. Osoba introwertyczna może wywierać wpływ spokojem, przygotowaniem i uważnością.

Jak rozwijać charyzmę bez odgrywania roli?

Zamiast ćwiczyć „magnetyczną osobowość”, wybierz jedną sytuację, w której chcesz komunikować się czytelniej. Przez tydzień sprawdzaj jedno zachowanie.

Pięć zachowań do przećwiczenia

1. 01

   Ustal intencję przed rozmową

   Zapisz jedno zdanie: „Po tej rozmowie druga osoba ma wiedzieć...” albo „Chcę zrozumieć...”. Taka intencja pomaga ograniczyć dygresje i odróżnić wpływ od potrzeby zrobienia wrażenia.

2. 02

   Słuchaj tak, aby można było to sprawdzić

   Zanim odpowiesz, spróbuj krótko nazwać sens wypowiedzi rozmówcy: „Jeśli dobrze rozumiem, martwi Cię termin, a nie sam kierunek projektu?”. Rozmówca może potwierdzić albo skorygować Twoje rozumienie. To bezpieczniejsze niż zakładanie, że sam kontakt wzrokowy dowodzi empatii.

3. 03

   Zastąp ogólnik konkretem

   „Musimy lepiej współpracować” daje niewiele punktów zaczepienia. „Przez dwa tygodnie sprawdzajmy priorytety w poniedziałek rano” pozwala od razu ocenić propozycję.

4. 04

   Zostaw miejsce na sprzeciw

   Po przedstawieniu pomysłu zapytaj: „Czego nie biorę pod uwagę?”. To pokazuje pewność wystarczającą do przyjęcia korekty i zmniejsza ryzyko, że grupa zgodzi się tylko dlatego, że mówca zajmuje silniejszą pozycję.

5. 05

   Poproś o informację o zachowaniu, nie o ocenę osobowości

   Pytanie „Czy jestem charyzmatyczny?” zwykle przynosi mało użyteczną odpowiedź. Lepiej zapytać zaufaną osobę: „Czy podczas prezentacji było jasne, czego oczekuję?” lub „W którym momencie straciłeś wątek?”.

Zdjęcie: Ketut Subiyanto / Pexels

Charyzmatyczny lider nie zawsze jest dobrym liderem

Charyzma może ułatwiać skupienie uwagi i przedstawienie wspólnego kierunku. Nie zastępuje jednak kompetencji, etyki, procedur ani gotowości do rozliczania decyzji.

Badania Vergauwe i współpracowników wskazują, że związek między charyzmą lidera a oceną jego skuteczności nie musi rosnąć liniowo. Bardzo wysoki poziom charyzmy może wiązać się z kosztami, na przykład z nadmiernym skupieniem na wizji i zbyt małą dbałością o wykonanie. Inne prace zwracają uwagę, że część ocen charyzmy zależy od tego, czy organizacja już odnosi sukcesy.

Warto więc obserwować nie tylko siłę przekazu, ale też to, co dzieje się później:

• czy lider dopuszcza krytykę i odmienne dane;
• czy dzieli się informacją oraz uznaniem;
• czy zespół może bezpiecznie powiedzieć „nie”;
• czy decyzje da się uzasadnić bez odwoływania się do osobistego uroku lidera.

Wpływ bez odpowiedzialności może służyć manipulacji. Szczególna łatwość zjednywania ludzi nie jest dowodem dobrych intencji.

Kiedy trudność nie dotyczy charyzmy?

Jeśli przed rozmową pojawia się silny lęk, unikanie spotkań albo długie analizowanie każdego zdania, praca nad „większą charyzmą” może rozmijać się z problemem. Podobne doświadczenia mogą wiązać się z niską samooceną, lękiem społecznym, perfekcjonizmem lub wcześniejszymi doświadczeniami w relacjach. Nie rozstrzyga tego internetowa lista cech.

Podczas konsultacji psychologicznej można ustalić, w jakich sytuacjach pojawia się trudność, co ją podtrzymuje i czy potrzebny jest trening konkretnej umiejętności, czy szersza praca nad lękiem lub obrazem siebie.

Jedno ćwiczenie na następną rozmowę

Przed najbliższym spotkaniem wybierz jeden cel: dobrze zrozumieć rozmówcę albo przekazać jedną rzecz jasno. Po rozmowie zapisz, co faktycznie zrobiłeś i jaka była reakcja. Taka obserwacja daje więcej informacji niż próba ocenienia własnego „poziomu charyzmy”.

Polecany materiał

Jeśli interesuje Cię naukowe spojrzenie na charyzmę, zacznij od artykułu badaczy z Uniwersytetu w Toronto: Charisma in everyday life: Conceptualization and validation of the General Charisma Inventory. Pokazuje on, jak trudno przejść od potocznego wrażenia do konstruktu, który można badać.

Powiązane artykuły

• Inteligencja emocjonalna w pracy: jak ją rozwijać?
• Jak pracować z syndromem oszusta
• Perfekcjonizm w ujęciu nurtów psychoterapeutycznych
• Wzorce relacyjne w psychologii i psychoterapii