PTSD: objawy, diagnoza i leczenie traumy

Zdjęcie: Karolina Grabowska / Kaboompics / Pexels

Samochód zatrzymuje się gwałtownie na światłach. Zanim zdążysz pomyśleć, ciało napina się, a przed oczami pojawia się fragment dawnego wypadku. Przez resztę dnia omijasz ulicę, na której to się wydarzyło.

Taka reakcja może być jednym z objawów pourazowych, ale pojedynczy koszmar lub napięcie po trudnym zdarzeniu nie oznaczają automatycznie PTSD. W pierwszych dniach i tygodniach wiele osób doświadcza bezsenności, pobudzenia, obrazów zdarzenia lub trudności z koncentracją. U części z nich reakcje stopniowo słabną.

Czym jest PTSD

PTSD, czyli zespół stresu pourazowego, jest rozpoznaniem związanym z ekspozycją na śmierć, groźbę śmierci, poważne obrażenia lub przemoc seksualną. Kryteria DSM-5-TR i ICD-11 nie są identyczne, dlatego liczba grup objawów zależy od używanej klasyfikacji.

W ICD-11 centralne są trzy obszary:

• ponowne przeżywanie zdarzenia w teraźniejszości, na przykład w postaci żywych wspomnień lub koszmarów;
• unikanie myśli, uczuć, osób, miejsc lub sytuacji przypominających o traumie;
• utrzymujące się poczucie zagrożenia, widoczne między innymi jako nadmierna czujność lub silna reakcja przestrachu.

Objawy muszą powodować istotne cierpienie albo utrudniać życie rodzinne, społeczne, edukacyjne lub zawodowe. W DSM-5-TR ocenia się dodatkowo negatywne zmiany myślenia i nastroju oraz czas trwania powyżej miesiąca.

Nie każde bolesne doświadczenie spełnia diagnostyczną definicję traumy. Rozstanie, utrata pracy lub długotrwały stres mogą prowadzić do poważnego kryzysu, depresji lub zaburzenia adaptacyjnego, ale nie są z tego powodu automatycznie PTSD.

Jak objawy wyglądają w codzienności

Ponowne przeżywanie nie zawsze przypomina filmowy flashback. Może pojawiać się jako urywek obrazu, zapach, reakcja ciała albo sen, po którym trudno wrócić do poczucia, że wydarzenie już minęło.

Unikanie przynosi krótką ulgę. Osoba rezygnuje z jazdy samochodem, nie rozmawia o porodzie albo odsuwa przedmioty związane ze zdarzeniem. Gdy obszar unikania rośnie, może coraz mocniej ograniczać życie.

Poczucie zagrożenia bywa widoczne w czujnym obserwowaniu otoczenia, trudności z odpoczynkiem, drażliwości i gwałtownym reagowaniu na dźwięki. Podobne objawy mogą mieć inne przyczyny, dlatego potrzebna jest diagnostyka różnicowa.

Bywa też odwrotnie: zamiast pobudzenia pojawia się odrętwienie, poczucie odcięcia od bliskich i brak reakcji na rzeczy, które wcześniej cieszyły. Ten drugi obraz opisujemy szerzej w tekście o anhedonii.

PTSD a złożony PTSD

ICD-11 opisuje złożony PTSD, czyli CPTSD, jako osobne rozpoznanie. Oprócz pełnych objawów PTSD występują trwałe trudności w regulowaniu emocji, negatywny obraz siebie oraz problemy z utrzymywaniem bliskich relacji. Taki obraz częściej wiąże się z powtarzającą się lub długotrwałą traumą, z której trudno było uciec.

DSM-5-TR nie zawiera odrębnej diagnozy CPTSD. To jedna z przyczyn, dla których internetowy test nie może rozstrzygnąć rozpoznania. Specjalista powinien uwzględnić między innymi depresję, zaburzenia lękowe, dysocjację, używanie substancji, problemy ze snem i stan zdrowia somatycznego. Część objawów CPTSD pokrywa się też z obrazem osobowości borderline, a rozróżnienie wpływa na dobór leczenia.

Jak wygląda diagnoza

Rozmowa nie musi zaczynać się od szczegółowego opowiadania całego zdarzenia. Najpierw można omówić aktualne objawy, bezpieczeństwo, funkcjonowanie i gotowość do dalszej pracy. Kwestionariusze, takie jak PCL-5, wspierają przesiew i monitorowanie, lecz nie zastępują wywiadu klinicznego.

Warto zapytać osobę diagnozującą o doświadczenie w pracy z traumą, używane narzędzia, plan na wypadek silnego pobudzenia oraz sposób podejmowania decyzji o leczeniu.

Jak leczy się PTSD

NICE rekomenduje dorosłym psychoterapie poznawczo-behawioralne skoncentrowane na traumie. Należą do nich między innymi terapia przetwarzania poznawczego, terapia poznawcza PTSD, przedłużona ekspozycja i terapia narracyjno-ekspozycyjna. Interwencja powinna być prowadzona według sprawdzonego protokołu przez przeszkoloną osobę korzystającą z superwizji.

EMDR jest również rekomendowaną metodą w określonych sytuacjach. Nie sprowadza się do wodzenia wzrokiem za palcem. Obejmuje ocenę, przygotowanie, pracę z pamięcią traumatyczną i domknięcie sesji. Więcej o jej przebiegu opisujemy w artykule terapia EMDR: wskazania i granice.

Leki mogą być rozważane przez lekarza, szczególnie gdy osoba preferuje farmakoterapię albo współwystępują inne problemy. Nie należy samodzielnie rozpoczynać, zmieniać ani odstawiać leczenia. Wytyczne stawiają psychoterapię skoncentrowaną na traumie przed rutynowym leczeniem farmakologicznym samego PTSD.

Co po niedawnym zdarzeniu

Rutynowa, obowiązkowa jednorazowa sesja polegająca na szczegółowym odtwarzaniu zdarzenia nie jest zalecana jako sposób zapobiegania PTSD. Pomoc powinna być dopasowana do objawów i potrzeb.

Pierwsze dni po trudnym zdarzeniu

1. 01

   Sprawdź bezpieczeństwo

   Zadbaj o pomoc medyczną, bezpieczne miejsce i ochronę przed dalszą przemocą lub zagrożeniem.

2. 02

   Wróć do podstaw w możliwym zakresie

   Jedzenie, płyny, sen i obecność zaufanej osoby mogą być ważniejsze niż natychmiastowe analizowanie zdarzenia.

3. 03

   Obserwuj przebieg

   Zapisz, co wywołuje reakcje, jak śpisz i czy objawy zaczynają ograniczać codzienne czynności.

4. 04

   Szukaj oceny przy nasileniu

   Nie trzeba czekać miesiąca, jeśli objawy są ciężkie, narastają albo pojawia się ryzyko krzywdy.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc

Pomocy tego samego dnia wymagają myśli samobójcze, samouszkodzenie, utrata kontaktu z rzeczywistością, brak bezpieczeństwa w domu lub obawa, że możesz skrzywdzić siebie albo inną osobę. W bezpośrednim zagrożeniu zadzwoń pod 112 albo jedź na SOR. Całodobowe Centrum Wsparcia działa pod numerem 800 70 2222.

Jeśli nadal trwa przemoc, priorytetem jest plan bezpieczeństwa i specjalistyczna pomoc, a nie przetwarzanie wspomnień w warunkach dalszego zagrożenia.

FAQ

Konsultacja po traumie

Podczas pierwszej konsultacji możesz omówić aktualne reakcje i sprawdzić, czy potrzebna jest diagnostyka lub leczenie skoncentrowane na traumie. Zobacz zespół Empatycznych albo umów spotkanie dla osoby dorosłej.

Przed wizytą zapisz jedno konkretne ograniczenie: czego obecnie nie robisz lub co robisz inaczej z powodu poczucia zagrożenia?