Porady Psychologia
Zdjęcie: Karolina Grabowska / Kaboompics / Pexels
W skrócie
O unikającym stylu przywiązania można myśleć wtedy, gdy rosnąca bliskość regularnie wywołuje potrzebę wycofania. W dorosłych relacjach może to oznaczać odkładanie ważnych rozmów, trudność z proszeniem o pomoc lub szukanie powodów, by nie angażować się bardziej. Nie jest to diagnoza i nie wyjaśnia każdego konfliktu w parze. Zmiana zaczyna się od rozpoznania chwili, w której potrzebna przestrzeń zamienia się w zerwanie kontaktu.
„Muszę pobyć sam” może być uczciwym komunikatem. Kłopot pojawia się wtedy, gdy po tych słowach nie wiadomo, czy rozmowa wróci za pół godziny, jutro, czy nigdy. Osoba czekająca próbuje odzyskać kontakt. Osoba wycofująca się odbiera kolejne pytania jako nacisk i odsuwa się jeszcze bardziej.
W gabinecie ważne jest rozróżnienie dwóch sytuacji. Czasem ktoś rzeczywiście potrzebuje ciszy, żeby uporządkować emocje i wrócić do rozmowy. Czasem dystans pojawia się niemal automatycznie po deklaracji, prośbie o wsparcie albo próbie omówienia konfliktu. Dopiero ten powtarzalny związek między bliskością a wycofaniem może wskazywać na unikający wzorzec przywiązania.
Teoria przywiązania Johna Bowlby’ego i badania Mary Ainsworth dotyczyły przede wszystkim więzi dziecka z opiekunem. Badacze relacji dorosłych, między innymi Cindy Hazan, Phillip Shaver, Kim Bartholomew i Leonard Horowitz, wykorzystali później tę perspektywę do opisu tego, jak dorośli przeżywają zależność, bliskość i rozstanie.
Dlatego określenia „unikający”, „oddalający” i „lekceważąco-unikający” nie zawsze znaczą dokładnie to samo. Pochodzą z różnych modeli i metod badawczych. W codziennym języku opisują jednak podobną tendencję: człowiek mocno polega na sobie, a w sytuacji napięcia ogranicza kontakt zamiast szukać wsparcia.
Psychologia przywiązania nazywa ten sposób reagowania dezaktywacją systemu przywiązania. Uwaga przesuwa się wtedy z potrzeby kontaktu na odzyskanie niezależności. Ktoś może tłumić to, co czuje, zajmować się pracą albo skupiać na wadach partnera. Te zachowania obniżają napięcie na krótką metę, lecz utrudniają wspólne rozwiązanie problemu.
Unikający styl przywiązania nie jest zaburzeniem osobowości ani rozpoznaniem medycznym. Pojedyncza potrzeba samotności, niechęć do zwierzeń lub zakończenie niedobrej relacji także o nim nie świadczą. Znaczenie ma powtarzalny wzorzec w bliskich związkach.
Porównanie różnych reakcji na bliskość znajdziesz w artykule Style przywiązania: który masz i co z tym zrobić.
Łatwiej zauważyć go w konkretnych sytuacjach niż na liście cech.
Po ważnej deklaracji
Wieczór był dobry, rozmowa spokojna. Partner mówi o wspólnym mieszkaniu. Następnego dnia druga osoba zaczyna intensywnie myśleć o tym, co w związku nie działa. Drażnią ją cechy, które wcześniej nie miały większego znaczenia, i proponuje kilka dni osobno. Sama deklaracja mogła uruchomić napięcie, ale nie oznacza to, że każda wątpliwość jest „tylko stylem przywiązania”. Warto sprawdzić, czy podobny zwrot powtarzał się już w poprzednich relacjach.
Podczas konfliktu
Jedna osoba chce dojść do porozumienia od razu. Druga milknie, wychodzi lub przestaje odpowiadać na wiadomości. Przerwa może pomóc, jeśli ma określony czas i obie strony wiedzą, że wrócą do tematu. Bez tej informacji cisza staje się dla partnera źródłem niepewności.
Kiedy potrzebna jest pomoc
Ktoś ma trudny tydzień, lecz nie mówi o nim bliskiej osobie. Odpowiada „wszystko w porządku”, a wsparcia szuka dopiero wtedy, gdy sytuacja staje się naprawdę ciężka. Przyjęcie pomocy może budzić skrępowanie albo poczucie długu. Z zewnątrz wygląda to jak samowystarczalność. W relacji często prowadzi jednak do samotnego przeżywania problemów.
Warto przyjrzeć się sobie, jeśli kilka z poniższych reakcji wraca w kolejnych związkach:
Taka lista służy refleksji, a nie samodzielnej diagnozie. Test stylu przywiązania również daje jedynie orientacyjny wynik. Rozmowa z psychologiem pozwala uwzględnić historię relacji, aktualną sytuację i inne możliwe wyjaśnienia zachowania.
W parze, w której jedna osoba reaguje dystansem, a druga silnie szuka zapewnienia o więzi, zachowania obu stron mogą się wzajemnie nasilać. Im dłużej trwa cisza, tym częstsze stają się pytania i próby kontaktu. Im częstsze są te próby, tym większą presję może czuć osoba wycofująca się.
Ostatni krok (wyróżniony) zwykle prowadzi z powrotem do pierwszego i tak cykl się zamyka. Ten przebieg nie opisuje każdej pary. Pomaga zauważyć reakcje, które mogą wzajemnie się nasilać.
Ten cykl opisuje sposób, w jaki para radzi sobie z napięciem. Nie rozstrzyga, kto ma rację. Prośba o kontakt może być uzasadniona, podobnie jak potrzeba przerwy. Problemem jest brak uzgodnienia, co wydarzy się po przerwie.
Związek osoby unikającej z osobą o stylu lękowym nie jest z góry skazany na niepowodzenie. Pomaga rozmowa o tym, po czym każda strona poznaje napięcie i jakiego minimum kontaktu potrzebuje. Więcej o powtarzalnych układach przeczytasz w tekście Wzorce relacyjne: psychologia i psychoterapia.
Badania nad przywiązaniem pokazują związek między dostępnością opiekuna a wzorcem przywiązania dziecka, ale związek ten jest umiarkowany. Nie pozwala na podstawie zachowania dorosłej osoby odtworzyć jej dzieciństwa ani obarczyć odpowiedzialnością jednego rodzica.
Jednym z możliwych doświadczeń jest dorastanie w domu, w którym płacz, lęk lub prośba o pocieszenie spotykały się z zawstydzeniem albo brakiem reakcji. Dziecko może wtedy rzadziej sygnalizować potrzebę pomocy. W innej rodzinie nikt nie odrzuca emocji wprost, lecz dorośli sami o nich nie rozmawiają. Dziecko uczy się przede wszystkim z tego, co dzieje się na co dzień.
Na sposób funkcjonowania w dorosłym związku wpływają też późniejsze doświadczenia: poprzednie relacje, zdrada, przewlekły stres, depresja, trudności w rozpoznawaniu emocji oraz aktualna jakość związku. Nie każdy dystans ma źródło w dzieciństwie. Czasem jest odpowiedzią na przekraczanie granic lub konflikt, którego para dotąd nie rozwiązała.
Jeśli ważnym elementem Twojej historii była chłodna albo krytyczna relacja z rodzicem, możesz przeczytać również teksty Daddy issues: czym są i jak wpływają na związki oraz Mommy issues: objawy, przyczyny, terapia.
Wzorce przywiązania wykazują pewną stabilność, ale nie są niezmienne. Literatura opisuje wypracowane bezpieczeństwo (ang. earned security), czyli bardziej bezpieczny sposób funkcjonowania mimo trudnych wcześniejszych doświadczeń. Nie ma jednego terminu ani zestawu ćwiczeń, który gwarantuje taką zmianę.
W praktyce zmiana często dotyczy zachowania w chwili napięcia. Osoba nadal może potrzebować dużo autonomii, lecz potrafi powiedzieć o niej wcześniej, określić czas przerwy i wrócić do kontaktu. Może też zauważyć emocję, zanim zamieni ją w argument za zakończeniem rozmowy.
Terapia skoncentrowana na emocjach (EFT), rozwinięta przez Sue Johnson, korzysta z teorii przywiązania szczególnie w pracy z parami. Terapeuta pomaga rozpoznać cykl obecny między partnerami i bezpieczniej mówić o potrzebach, które zwykle pozostają ukryte pod złością lub wycofaniem. W zależności od sytuacji pomocna może być także terapia poznawczo-behawioralna, terapia schematów lub podejście systemowe.
Dobór terapii zależy od problemu, gotowości osoby i kontekstu relacji. Sama etykieta stylu przywiązania nie wystarcza, by wskazać właściwy nurt.
Najpierw warto przez kilka tygodni obserwować momenty, w których pojawia się potrzeba wycofania. Co wydarzyło się chwilę wcześniej? Rozmowa o przyszłości, krytyka, prośba o pomoc, dotyk, a może zwykłe przemęczenie? To rozróżnienie chroni przed traktowaniem każdej potrzeby samotności jak objawu.
Gdy potrzebujesz przerwy, podaj jej przybliżony czas i zapowiedz powrót do rozmowy:
Takie komunikaty nie wymagają natychmiastowego odsłonięcia wszystkich emocji. Dają jednak drugiej osobie ważną informację: kontakt nie został zerwany.
Kolejnym krokiem może być precyzyjne nazywanie własnego stanu. Zamiast „daj mi spokój” spróbuj zauważyć: „czuję nacisk”, „boję się, że stracę przestrzeń” albo „nie wiem jeszcze, czego potrzebuję”. Samo nazwanie reakcji nie rozwiąże konfliktu, ale ułatwia oddzielenie go od decyzji podejmowanej pod wpływem napięcia.
Na koniec warto wybrać jedną małą sytuację, w której poprosisz o pomoc lub powiesz coś osobistego. Nie trzeba zmuszać się do zwierzeń. Takie doświadczenie pozwala sprawdzić, czy zależność od drugiej osoby rzeczywiście prowadzi do utraty kontroli.
Konsultacja może być pomocna, gdy kolejne związki kończą się przy podobnym poziomie zaangażowania, cisza po konflikcie trwa dniami albo potrzeba niezależności coraz częściej oznacza samotność. W terapii par warto omówić sytuację, w której jedna osoba stale naciska na rozmowę, a druga stale się wycofuje i para nie potrafi już samodzielnie zmienić tego przebiegu.
W Centrum Terapii Empatyczni konsultacje dotyczące relacji i przywiązania prowadzi między innymi mgr Katarzyna Banach, psycholog i psychoterapeutka systemowa pracująca z parami z wykorzystaniem elementów EFT. Pierwsze spotkanie służy zebraniu konkretnych sytuacji, poznaniu obu perspektyw i ustaleniu, czy lepsza będzie praca indywidualna, czy terapia par.
Przed kolejną rozmową z bliską osobą możesz zadać sobie jedno pytanie: czy chcę odpocząć i potem wrócić, czy próbuję zakończyć napięcie przez zakończenie kontaktu? Odpowiedź nie zawsze pojawia się od razu. Samo zauważenie różnicy jest dobrym materiałem do rozmowy.
Umów się na konsultację →. Na pierwszym spotkaniu możesz opowiedzieć o konkretnych sytuacjach, w których potrzebujesz dystansu albo trudno Ci wrócić do rozmowy. Nie musisz wcześniej wiedzieć, jaki „masz styl”.
Sprawdź, czy potrzeba dystansu powtarza się głównie po zbliżeniu, deklaracji, konflikcie lub prośbie o wsparcie i czy utrudnia Ci powrót do rozmowy. Sam test internetowy nie daje diagnozy. Pełniejszy obraz można uzyskać podczas konsultacji z psychologiem.
Styl przywiązania opisuje sposób reagowania na bliskość i napięcie, nie zdolność do miłości. Ktoś może być zaangażowany w związek, a jednocześnie mieć trudność z proszeniem o wsparcie, mówieniem o uczuciach lub pozostaniem w kontakcie podczas konfliktu.
Oba wzorce wiążą się z poczuciem, że na bliskość nie można w pełni polegać, ale prowadzą do przeciwnych reakcji. Pod wpływem napięcia osoba unikająca ogranicza kontakt i chroni autonomię, a osoba lękowa szuka kontaktu i zapewnień. W parze tych dwóch reakcji łatwo o cykl wycofania i pościgu, w którym oboje czują się niezrozumiani.
Wzorce reagowania mogą się zmieniać, choć nie ma jednego terminu ani gwarantowanego rezultatu. Praca zwykle obejmuje rozpoznawanie momentu wycofania, komunikowanie czasu potrzebnej przerwy i stopniowe korzystanie ze wsparcia innych osób.
Nie da się z góry podać terminu, bo zależy on od historii relacji, aktualnej sytuacji i tego, czy praca obejmuje jedną osobę, czy parę. Wcześniej niż sama zmiana wzorca pojawiają się zwykle zmiany w zachowaniu podczas napięcia, na przykład zapowiedzenie przerwy zamiast milczenia.
Ustalcie, jak długo może potrwać przerwa i kiedy wrócicie do tematu. Nacisk na natychmiastową odpowiedź może zwiększyć napięcie, ale wielodniowe milczenie także szkodzi relacji. Jeśli nie udaje się wypracować zasad rozmowy, pomocna może być konsultacja pary.
Treść ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem, psychologiem ani psychoterapeutą. W sytuacji zagrożenia życia zadzwoń pod 112.
Wycofanie, konflikty lub lęk przed odrzuceniem mogą wiązać się z rozwojem, sytuacją w grupie albo innymi trudnościami. Pomagamy ustalić, czego potrzebuje młoda osoba.
Dowiedz się więcejPowtarzające się konflikty, utrata zaufania lub oddalenie mogą skłonić parę do szukania pomocy. Terapia relacji pozwala przyjrzeć się sytuacji bez przesądzania, czy związek ma trwać.
Dowiedz się więcejBrak odpowiedzi na wiadomość może uruchomić kilka godzin analizowania relacji. Sama potrzeba kontaktu jest naturalna. O lękowym wzorcu warto myśleć wtedy, gdy niepewność regularnie prowadzi do silnego napięcia i zachowań, które utrudniają porozumienie.
W jednej rozmowie ktoś może szukać bliskości, a chwilę później gwałtownie się wycofać. Taki przebieg bywa opisywany jako zdezorganizowany wzorzec przywiązania, ale termin ma różne znaczenia w badaniach dzieci i dorosłych i nie jest diagnozą.
Po narodzinach dziecka konflikty często dotyczą snu, obowiązków i bliskości. Zobacz, jak rozmawiać konkretnie i kiedy terapia par nie jest właściwym pierwszym krokiem.
