Depresja u dzieci i młodzieży: objawy i pomoc

Zdjęcie: Kindel Media / Pexels

Nastolatek przestaje siadać z rodziną do kolacji, coraz częściej nie idzie do szkoły i odpowiada złością na pytania. Może przechodzić trudny okres. Może też doświadczać depresji, lęku, przemocy rówieśniczej, problemu zdrowotnego albo innego kryzysu. Z samego wycofania nie da się tego rozstrzygnąć.

Ważna jest zmiana względem wcześniejszego funkcjonowania, czas jej trwania i wpływ na codzienność. U dzieci i nastolatków depresji może towarzyszyć drażliwość, ale nie każda drażliwość oznacza depresję.

Jak mogą wyglądać objawy depresji u młodej osoby

Do oceny skłania obniżony lub drażliwy nastrój, utrata zainteresowań, wyraźna zmiana snu lub apetytu, spadek energii, trudność z koncentracją, poczucie bezwartościowości albo myśli o śmierci. U młodszych dzieci uwagę mogą zwracać częste skargi na ból bez jasnego wyjaśnienia, wycofanie z zabawy, regres lub nasilone problemy z zachowaniem.

Objawy mogą nie być widoczne wszędzie. Młoda osoba bywa w stanie utrzymać część aktywności lub uśmiechać się w towarzystwie, a mimo to cierpieć. Z drugiej strony spadek ocen sam w sobie nie jest kryterium depresji.

Gorszy okres a sygnały do oceny

Przejściowa zmiana

• ma wyraźny związek z konkretnym wydarzeniem i stopniowo słabnie
• młoda osoba nadal doświadcza przyjemności i odzyskuje równowagę po wsparciu
• codzienne obowiązki i relacje pozostają w większości zachowane

Możliwy kryzys depresyjny

• zmiana utrzymuje się, nasila lub obejmuje coraz więcej obszarów życia
• znika zainteresowanie aktywnościami, które wcześniej były ważne
• pojawiają się samouszkodzenia, myśli o śmierci, silne poczucie winy lub wyraźne zaniedbanie siebie

Nie trzeba czekać określonej liczby dni, jeśli występuje zagrożenie życia albo szybkie pogorszenie. Kryteria czasowe pomagają w diagnozie, ale nie są warunkiem rozpoczęcia rozmowy i oceny.

Jak zacząć rozmowę z dzieckiem lub nastolatkiem

Wybierz spokojny moment i zacznij od obserwacji: „Od dwóch tygodni prawie nie wychodzisz z pokoju i trudno ci zasnąć. Martwię się. Chcę zrozumieć, co się dzieje”. Słuchaj bez natychmiastowego przekonywania, że „nie jest tak źle”, i bez obietnicy zachowania każdej informacji w tajemnicy, jeśli zagrożone jest bezpieczeństwo.

Można zapytać wprost: „Czy zdarza ci się myśleć, że nie chcesz żyć?” oraz „Czy myślałeś, jak mógłbyś sobie coś zrobić?”. Bezpośrednie pytanie nie tworzy myśli samobójczych. Pomaga ustalić, czy potrzebna jest natychmiastowa pomoc.

Co zrobić, gdy odpowiedź budzi niepokój

1. 01

   Zostań z młodą osobą

   Nie zostawiaj jej samej przy bezpośrednim zagrożeniu. Ogranicz dostęp do leków, broni i innych środków, którymi mogłaby zrobić sobie krzywdę.

2. 02

   Zapytaj o aktualny plan

   Sprawdź zamiar, sposób, dostęp do środków, wcześniejsze próby i to, co dotąd pomagało pozostać bezpiecznie. Nie prowadź tej oceny jako przesłuchania.

3. 03

   Uruchom pilną pomoc

   Przy planie, zamiarze, próbie samobójczej lub braku możliwości zapewnienia bezpieczeństwa dzwoń pod 112 albo jedź na najbliższy SOR lub izbę przyjęć psychiatryczną.

Młoda osoba może również zadzwonić pod 116 111 (telefon zaufania Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę) lub 800 12 12 12 (Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka). Numery działają całodobowo, ale w bezpośrednim zagrożeniu właściwy jest numer 112.

Jak wygląda diagnoza depresji u dziecka

Ocena obejmuje rozmowę z młodą osobą i opiekunem, zwykle również część spotkania bez rodzica. Specjalista pyta o nastrój, sen, apetyt, szkołę, relacje, przemoc i bullying, używanie substancji, samouszkodzenia, myśli samobójcze oraz wcześniejsze okresy nietypowo podwyższonego nastroju i małej potrzeby snu. Trzeba też uwzględnić choroby somatyczne i leki.

Kwestionariusz przesiewowy może wesprzeć rozmowę, ale nie zastępuje diagnozy. Informacje ze szkoły bywają pomocne, o ile są zbierane z poszanowaniem prywatności i bezpieczeństwa dziecka.

Na czym polega leczenie

Plan zależy od wieku, nasilenia objawów, ryzyka, współwystępujących trudności i preferencji rodziny. Wytyczne NICE zalecają leczenie psychologiczne dobrane do wieku i obrazu depresji. Może to być między innymi terapia poznawczo-behawioralna, terapia interpersonalna dla adolescentów albo odpowiednio ukierunkowana praca rodzinna.

Leki przeciwdepresyjne u niepełnoletnich nie są decyzją do samodzielnego podjęcia ani odstawienia. Przy depresji umiarkowanej lub ciężkiej psychiatra dzieci i młodzieży może rozważyć farmakoterapię, zwykle wraz z psychoterapią i uważnym monitorowaniem efektów oraz działań niepożądanych. W łagodnej depresji leki nie są standardowym leczeniem początkowym według NICE.

Rodzic może wspierać regularność snu, posiłków i dnia, ograniczyć presję oraz uzgodnić ze szkołą czasowe dostosowania. Te działania nie zastępują leczenia, gdy depresja została rozpoznana. Dobrze też ustalić, który dorosły jest dostępny, gdy nastrój nagle się pogorszy.

Jeśli nie wiesz, czy obserwowana zmiana jest depresją, nie musisz rozstrzygać tego w domu. Zapisz konkretne zmiany, ich czas i wpływ na szkołę, sen oraz relacje, a następnie omów je ze specjalistą.

Powiązane artykuły

• Kryzys emocjonalny: kiedy potrzebna jest pilna pomoc
• Lęk u dziecka: objawy i konsultacja
• Depresja: objawy, diagnoza i leczenie

FAQ - Najczęściej zadawane pytania