Uzależnienia behawioralne: hazard, gry i inne zachowania

Zdjęcie: Vitaly Gariev / Pexels

Telefon miał być sprawdzony przez pięć minut przed snem. Mija godzina, rano trzeba wcześnie wstać, ale odłożenie urządzenia nadal wydaje się trudne. Czy to już uzależnienie, czy utrwalony nawyk podtrzymywany przez zmęczenie i łatwo dostępne bodźce?

Nie rozstrzyga tego sama liczba minut. W ocenie zachowania ważniejsze są utrata kontroli, jego rosnące pierwszeństwo przed innymi sprawami oraz kontynuowanie mimo zauważalnych szkód. Trzeba też odróżnić potoczne określenie „uzależnienie” od konkretnych rozpoznań klinicznych.

Co oznacza termin „uzależnienie behawioralne”?

Termin opisuje trudności związane z powtarzanym zachowaniem, a nie z przyjmowaniem substancji. W języku codziennym obejmuje bardzo szeroki katalog: hazard, gry, zakupy, pracę, korzystanie z internetu, seks, ćwiczenia czy jedzenie. Klasyfikacje diagnostyczne są znacznie ostrożniejsze.

W ICD-11 Światowej Organizacji Zdrowia w grupie zaburzeń spowodowanych zachowaniami uzależniającymi znajdują się:

• zaburzenie uprawiania hazardu;
• zaburzenie związane z graniem.

Kompulsywne zachowania seksualne zostały umieszczone w grupie zaburzeń kontroli impulsów. Problematyczne korzystanie z mediów społecznościowych, kompulsywne zakupy i pracoholizm są przedmiotem badań oraz praktyki klinicznej, ale nie należy przedstawiać ich tak, jakby każde miało identyczny status diagnostyczny.

Kiedy częste zachowanie staje się problemem?

Ktoś może spędzać dużo czasu przy grze, ponieważ bierze udział w turnieju, albo intensywnie korzystać z telefonu w okresie wymagającej pracy. Sama częstotliwość nie wystarcza. Niepokojący jest wzorzec, w którym zachowanie stopniowo zajmuje coraz więcej miejsca i staje się trudne do ograniczenia mimo konsekwencji.

Intensywne korzystanie i utrata kontroli

Zachowanie intensywne, ale kontrolowane

• można je ograniczyć, gdy zmieniają się obowiązki
• nie wypiera regularnie snu, relacji ani podstawowych potrzeb
• nie wymaga ukrywania skali przed bliskimi

Sygnały problemowego wzorca

• kolejne próby ograniczenia szybko się załamują
• zachowanie zyskuje pierwszeństwo mimo strat
• pojawiają się szkody finansowe, zdrowotne, zawodowe lub relacyjne

Granica wymaga oceny kontekstu. Jedna cecha nie jest samodzielną diagnozą.

Warto zwrócić uwagę również na zajęcie myśli daną aktywnością, rozdrażnienie przy braku dostępu, ukrywanie wydatków lub czasu oraz powracanie do zachowania po dotkliwych konsekwencjach. W hazardzie szczególnie alarmujące są pożyczanie pieniędzy, próby „odegrania się” i ryzykowanie środków potrzebnych na podstawowe wydatki.

Hazard i gry: dwa rozpoznania opisane w ICD-11

Zaburzenie uprawiania hazardu

Hazard obejmuje między innymi zakłady, gry kasynowe, automaty i ich internetowe odpowiedniki. Dostęp z telefonu może skrócić drogę między impulsem a wpłatą pieniędzy. Problem nie zależy od rodzaju gry ani wysokości pojedynczego zakładu, lecz od utraty kontroli, pierwszeństwa hazardu i kontynuowania mimo szkód.

Jeśli pojawiają się długi, presja wierzycieli, ryzyko utraty mieszkania albo myśli samobójcze po przegranej, potrzebna jest szybka pomoc. W zagrożeniu życia należy zadzwonić pod 112. Telefon Zaufania Uzależnienia Behawioralne działa pod numerem 801 889 880, codziennie poza świętami w godzinach od 17:00 do 22:00, zgodnie z rekomendacjami KCPU na 2026 rok.

Zaburzenie związane z graniem

ICD-11 opisuje wzorzec dotyczący gier cyfrowych lub wideo, w którym kontrola nad graniem jest ograniczona, granie uzyskuje pierwszeństwo, a osoba kontynuuje mimo negatywnych konsekwencji. Rozpoznanie wymaga istotnego ograniczenia funkcjonowania i zwykle obserwacji wzorca przez dłuższy okres.

Nie każde wielogodzinne granie oznacza zaburzenie. Trzeba sprawdzić sen, szkołę lub pracę, relacje, zdrowie oraz to, czy aktywność można ograniczyć bez rozpadu codziennego funkcjonowania.

Media społecznościowe, zakupy i praca

Problematyczne korzystanie z mediów społecznościowych

Nieskończone przewijanie, automatyczne odtwarzanie i powiadomienia ułatwiają pozostawanie w aplikacji dłużej, niż planowano. Nie oznacza to jednak, że każda osoba intensywnie korzystająca z platform ma zaburzenie uzależnieniowe.

Warto sprawdzić, jak korzystanie wpływa na sen, koncentrację, relacje i nastrój. Pomocne jest też pytanie o funkcję: czy telefon daje odpoczynek, kontakt, odroczenie zadania, chwilowe odcięcie od lęku, czy wszystkie te rzeczy naraz? Bardziej szczegółową analizę rozwijamy w artykule o problemowym korzystaniu z mediów społecznościowych.

Zdjęcie: cottonbro studio / Pexels

Kompulsywne kupowanie

Niepokój może dotyczyć nie liczby paczek, lecz cyklu: napięcie, zakup, chwilowa ulga, wstyd lub lęk finansowy i powrót do kupowania. Pomoc wymaga czasem równoległego zabezpieczenia finansów, rozmowy z bliską osobą i oceny zdrowia psychicznego.

Praca, ćwiczenia i inne zachowania

Zaangażowanie w pracę albo trening może być ważną częścią życia. Problem zaczyna się wtedy, gdy odpoczynek staje się niemożliwy, zachowanie jest kontynuowane mimo choroby lub urazu, a poczucie własnej wartości zależy prawie wyłącznie od jego wykonywania.

W tych obszarach szczególnie łatwo użyć etykiety zbyt szybko. Podobny obraz może wynikać z presji ekonomicznej, perfekcjonizmu, zaburzeń odżywiania, epizodu maniakalnego, ADHD albo próby radzenia sobie z lękiem. Potrzebna jest ocena konkretnej sytuacji.

Jaką funkcję pełni zachowanie?

Zachowanie może jednocześnie przynosić ulgę i tworzyć nowe problemy. Scrollowanie odsuwa trudną myśl, gra daje kontakt z grupą, zakupy chwilowo zmieniają nastrój, a praca pozwala nie wracać do napięcia w domu. To nie znaczy, że za każdym problemowym zachowaniem kryje się jedna „prawdziwa przyczyna”.

Co warto obserwować przez tydzień

1. 01

   Sytuacja

   Gdzie jesteś i co wydarzyło się bezpośrednio przed pojawieniem się impulsu?

2. 02

   Napięcie

   Jakie emocje, myśli lub odczucia z ciała są wtedy obecne?

3. 03

   Zachowanie

   Co robisz, jak długo i ile pieniędzy lub innych zasobów na to przeznaczasz?

4. 04

   Skutek

   Co zmienia się od razu, a jakie konsekwencje pojawiają się później?

Notatki służą obserwacji wzorca. Nie są testem diagnostycznym.

Co można zrobić samodzielnie?

Przy łagodniejszych trudnościach można zacząć od zwiększenia odległości między impulsem a działaniem:

• wyłączyć powiadomienia i usunąć zapisane dane płatnicze;
• ustalić miejsca lub pory bez telefonu;
• w hazardzie skorzystać z dostępnych limitów i samowykluczenia;
• powiedzieć jednej zaufanej osobie o skali problemu;
• zapisywać sytuacje poprzedzające zachowanie;
• zaplanować konkretną aktywność zastępującą, nie tylko zakaz.

W przypadku hazardu lub poważnych strat finansowych samo ograniczanie może nie być bezpiecznym planem. Warto skontaktować się ze specjalistą terapii uzależnień i równolegle zabezpieczyć dostęp do pieniędzy.

Kiedy skorzystać z konsultacji?

Nie trzeba czekać na formalne rozpoznanie. Konsultacja jest uzasadniona, gdy zachowanie powoduje szkody, kolejne próby ograniczenia nie przynoszą trwałej zmiany, pojawia się ukrywanie lub konflikt z bliskimi albo zachowanie stało się głównym sposobem regulowania napięcia.

Podczas rozmowy specjalista powinien ocenić również nastrój, lęk, sen, używanie substancji i ryzyko samobójcze. Dobór pomocy zależy od rodzaju zachowania, jego nasilenia i problemów współwystępujących. Nie ma jednej długości terapii właściwej dla każdej osoby.

Jeśli chcesz najpierw uporządkować sytuację, możesz umówić konsultację psychologiczną. Przy problemie hazardowym lub innym uzależnieniu zapytaj przed rezerwacją, czy wybrana osoba ma przygotowanie do pracy z uzależnieniami behawioralnymi.

FAQ o uzależnieniach behawioralnych

Treść ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem, psychologiem ani psychoterapeutą. W sytuacji zagrożenia życia zadzwoń pod 112.