Neurotyzm: co to jest i czy da się go zmienić

Wracasz myślami do rozmowy sprzed trzech dni i układasz, co mogłeś powiedzieć inaczej. Czyjeś krótkie „ok” w wiadomości czytasz jako chłód. Po drobnej wpadce w pracy potrzebujesz całego wieczoru, żeby wrócić do siebie, choć jej skutki były niewielkie.

Gdzieś po drodze trafiasz na słowo „neurotyzm” i część tego opisu brzmi znajomo. Warto wtedy wiedzieć dwie rzeczy: co to pojęcie znaczy i, co ważniejsze, czego z niego nie wynika.

Neurotyzm: wymiar osobowości, nie rozpoznanie

Neurotyzm jest jednym z pięciu wymiarów w jednym z najlepiej zbadanych modeli osobowości, nazywanym Wielką Piątką. Obok niego stoją ekstrawersja, otwartość na doświadczenie, ugodowość i sumienność. Opisuje skłonność do przeżywania emocji nieprzyjemnych: niepokoju, napięcia, przygnębienia, poczucia winy, drażliwości, oraz do silniejszego reagowania na stres i dłuższego powrotu do równowagi.

Najwięcej wyjaśnia tu słowo „wymiar”. Neurotyzm nie dzieli ludzi na dwie grupy, tylko rozkłada ich wzdłuż osi. Nie istnieje wynik, powyżej którego ktoś „jest neurotykiem”, ani badanie, które rozstrzygałoby o obecności choroby. Kwestionariusze osobowości pozwalają oszacować nasilenie cechy w porównaniu z grupą odniesienia.

Neurotyzm nie jest samodzielnym rozpoznaniem w ICD-11 ani w DSM-5. Obie klasyfikacje uwzględniają jednak pokrewne wymiary cech przy opisie osobowości, między innymi negatywną afektywność. Samo nasilenie takiej cechy nie oznacza zaburzenia.

Skąd się bierze? W jednym dużym badaniu rodzin i bliźniąt różnice genetyczne wyjaśniały około 47 procent zróżnicowania wyników w badanej populacji. Nie znaczy to, że neurotyzm konkretnej osoby jest „w 47 procentach zapisany w genach”. Na różnice między ludźmi wpływają czynniki genetyczne i środowiskowe oraz ich wzajemne oddziaływanie, a z wyniku kwestionariusza nie da się odtworzyć jednej przyczyny.

Jak to wygląda w zwykłym tygodniu

Przymiotniki niewiele tu mówią, więc konkretnie. Wysoki neurotyzm częściej wygląda tak:

Niejednoznaczne sygnały odczytujesz w stronę zagrożenia. Brak odpowiedzi na wiadomość to raczej „coś jest nie tak” niż „ma dużo pracy”. Niepewność może męczyć bardziej niż konkretna, nawet nieprzyjemna wiadomość. Po drobnej porażce długo wracasz do równowagi, a sama porażka rozrasta się w głowie do rozmiaru, którego nie miała.

Same te przykłady nie tworzą listy objawów ani nie pozwalają niczego rozpoznać. Pokazują styl reagowania, który u części osób jest mocniej wyrażony.

Neurotyzm a nerwica: dwa słowa, które brzmią tak samo

To najczęstsza pomyłka w tym temacie i warto ją rozwiązać od razu, bo prowadzi do niepotrzebnego niepokoju.

W ICD-10 funkcjonowała grupa „zaburzeń nerwicowych, związanych ze stresem i pod postacią somatyczną”. Obejmowała między innymi zaburzenia lękowe, zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne i reakcje na ciężki stres. ICD-11 porządkuje te stany w innych, bardziej szczegółowych grupach. Neurotyzm jest natomiast wymiarem osobowości, a nie nazwą tej grupy zaburzeń.

Podobieństwo nazw nie jest przypadkowe. Gdy Hans Eysenck wprowadzał termin „neurotyzm”, nawiązał do używanego wówczas pojęcia nerwicy. Współcześnie terminy te służą jednak do opisu czegoś innego. Jeśli szukasz informacji o utrzymującym się lęku, natrętnych myślach albo napadach paniki, właściwym miejscem jest tekst o zaburzeniach lękowych, a nie ten artykuł.

Neurotyzm a zaburzenia lękowe i depresja

Tu potrzebna jest ostrożność, bo prawdziwe zdanie łatwo przeczytać jako wyrok.

Wyższy neurotyzm jest jednym z najlepiej udokumentowanych osobowościowych wskaźników ogólnego ryzyka zaburzeń lękowych i depresji. Osoby z wyższym nasileniem tej cechy statystycznie częściej ich doświadczają, ale badacze nadal dyskutują, w jakim stopniu odpowiadają za to wspólne przyczyny, nakładanie się pomiarów i wpływ aktualnych objawów na odpowiedzi w kwestionariuszu.

Z wysokiego wyniku nie da się jednak przewidzieć losu konkretnej osoby. Zależność statystyczna opisuje różnice między grupami, a nie przesądza, kto otrzyma rozpoznanie. Wynik kwestionariusza osobowości nie zastępuje oceny objawów, czasu ich trwania i wpływu na codzienne funkcjonowanie.

W praktyce najbardziej przydaje się inne rozróżnienie, oparte na czasie i na skutkach.

Od dawna czy od niedawna? Pytanie o czas, nie o wynik

Bliżej opisu cechy

• Ten sposób reagowania rozpoznajesz u siebie od dawna, a nie od konkretnego momentu.
• Widać go w różnych okresach życia i w kilku obszarach naraz, nie tylko w jednej sytuacji.
• Nasilenie bywa męczące, ale nie odbierasz go jako pogorszenia względem wcześniejszych lat.

Bliżej stanu wymagającego oceny

• Reagujesz inaczej niż w poprzednich latach, a różnicę zauważasz u siebie albo słyszysz ją od bliskich.
• Nasilenie rośnie, zamiast utrzymywać się na poziomie, który znasz u siebie od dawna.
• Zmienia się nie tylko przeżywanie, ale i codzienne funkcjonowanie: sen, praca, bliskie relacje.

Jedno nie wyklucza drugiego: można mieć wysoki neurotyzm i dodatkowo zaburzenie lękowe, i wtedy leczy się to drugie. Zaburzenie nie zawsze ma wyraźny moment początku, więc czas trwania jest wskazówką, a nie rozstrzygnięciem. Opis cechy nie wyklucza aktualnych trudności wymagających osobnej oceny, a to zestawienie nie zastępuje rozmowy ze specjalistą.

Neurotyzm a wysoka wrażliwość

Oba pojęcia opisują „reaguję mocniej”, oba są cechami i oba bywają mylone z zaburzeniem, ale nie są tym samym.

Neurotyzm opisuje przede wszystkim skłonność do emocji nieprzyjemnych. Wysoka wrażliwość, w badaniach określana jako wrażliwość przetwarzania sensorycznego, obejmuje także zauważanie subtelnych bodźców, podatność na przeciążenie i wrażliwość estetyczną. Pomiary obu cech częściowo się ze sobą wiążą, zwłaszcza w obszarze łatwego pobudzenia i niskiego progu sensorycznego, ale nie mierzą dokładnie tego samego. Więcej o ograniczeniach tego pojęcia piszemy w tekście o wysokiej wrażliwości.

Czy neurotyzm da się zmienić

Popularne wyobrażenie mówi, że cechy osobowości nie zmieniają się po osiągnięciu dorosłości. Wyniki badań są bardziej złożone.

Cechy osobowości bywają przedstawiane jako coś danego raz na zawsze. Badania podłużne pokazują jednak średni wzrost stabilności emocjonalnej, czyli spadek neurotyzmu, szczególnie między dwudziestym a czterdziestym rokiem życia. To wynik dotyczący średnich zmian w grupach. Nie oznacza, że u każdej osoby neurotyzm obniża się wraz z wiekiem.

Przegląd systematyczny 207 badań wykazał również, że podczas interwencji psychologicznych zmieniały się wyniki skal osobowości, a największe zmiany dotyczyły stabilności emocjonalnej, czyli przeciwnego krańca neurotyzmu. Część efektów utrzymywała się po zakończeniu interwencji. Nie da się jednak całkowicie oddzielić zmiany cechy od poprawy objawów, ponieważ oba rodzaje pomiarów częściowo się nakładają.

Zmiana wyników była widoczna średnio po około 24 tygodniach, ale badania różniły się rodzajem interwencji, sposobem pomiaru i badaną grupą. Rozsądniejszym celem niż „zmiana osobowości” jest praca nad konkretnym problemem: nasilonym lękiem, unikaniem, samokrytycyzmem albo długim powrotem do równowagi po stresie.

Co realnie pomaga

Nie „myśl pozytywnie”, bo to polecenie, którego nie da się wykonać.

W terapii można pracować nad interpretowaniem niejednoznacznych sytuacji, tolerowaniem niepewności i ograniczaniem unikania. Sen, ruch i ograniczenie używek mogą wspierać ogólną regulację pobudzenia, choć nie są metodą „leczenia neurotyzmu”. Więcej o codziennych sposobach pracy z pobudzeniem piszemy przy regulacji emocji.

Osobny wątek to samokrytycyzm. Jeśli surowe ocenianie siebie podtrzymuje napięcie albo unikanie, może stać się konkretnym obszarem pracy terapeutycznej. Bywa ono związane także z perfekcjonizmem.

Czego wysoki neurotyzm nie wyjaśnia

Wynik cechy nie wyjaśnia całego zachowania ani jego wpływu na innych. Można jednocześnie uznać własną drażliwość i sprawdzić, co pomoże nie przenosić napięcia na bliską osobę.

Nie określa też jednego sposobu reagowania. Informacja o większej podatności na napięcie może być początkiem rozmowy o potrzebach i granicach, ale nie zastępuje wspólnych ustaleń.

Nie jest też powodem, żeby rezygnować z leczenia lęku czy depresji. Zdanie „ja już taki jestem” może utrudnić szukanie pomocy przy stanie, w którego leczeniu można uzyskać poprawę.

Kiedy umówić się do specjalisty

Sama cecha nie wymaga leczenia. Konsultacja może być potrzebna wtedy, gdy pod podobnym opisem kryją się utrzymujące się objawy lub pogorszenie funkcjonowania.

Warto rozważyć konsultację, gdy niepokój lub spadek nastroju utrzymują się albo nasilają, gdy zaczynasz unikać sytuacji, które wcześniej były dla Ciebie zwyczajne, gdy pojawiają się problemy ze snem lub wyraźne objawy z ciała, a także wtedy, gdy sposób reagowania utrudnia pracę lub bliskie relacje.

Konsultacja nie służy potwierdzeniu, że masz wysoki neurotyzm, bo nie jest to rozpoznanie. Pozwala przyjrzeć się objawom, ich przebiegowi i wpływowi na codzienność, a następnie omówić dostępne formy pomocy.

FAQ