Schizofrenia paranoidalna: objawy, diagnoza i leczenie

Zdjęcie: Karolina Grabowska / Kaboompics / Pexels

„Od kilku nocy nie śpi. Zasłania okna i mówi, że sąsiedzi wysyłają mu znaki”, słyszy lekarz od bliskiej osoby. Najtrudniejsze pytanie brzmi wtedy nie „jak udowodnić, że to nieprawda?”, ale „jak zadbać o bezpieczeństwo i doprowadzić do oceny psychiatrycznej?”.

Taka zmiana może być objawem psychozy. Nie przesądza jeszcze o schizofrenii, ale wymaga szybkiej pomocy, szczególnie gdy osoba jest przerażona, przestaje jeść lub spać albo słyszy głosy nakazujące działanie.

Czy „schizofrenia paranoidalna” jest nadal diagnozą

To określenie pozostaje rozpoznawalne i może znajdować się w starszej dokumentacji. W ICD-11 zrezygnowano jednak z podziału na podtyp paranoidalny, hebefreniczny czy katatoniczny. Zamiast tego opisuje się przebieg oraz nasilenie objawów, między innymi urojeń, omamów, dezorganizacji, objawów negatywnych i trudności poznawczych.

Zmiana nazewnictwa ma znaczenie: dwie osoby z rozpoznaniem schizofrenii mogą mieć bardzo różne potrzeby. Dawny podtyp nie pozwala uczciwie przewidzieć funkcjonowania ani rokowania konkretnej osoby.

Schizofrenia nie oznacza „rozdwojenia osobowości”. Nie jest też synonimem przemocy. Stygmatyzujące skróty mogą utrudniać szukanie pomocy i odbierać osobie prawo do bycia widzianą poza diagnozą.

Objawy, które może oceniać psychiatra

Urojenie jest silnym przekonaniem niepodzielanym przez otoczenie i niepoddającym się łatwo korekcie, na przykład o prześladowaniu, kontroli lub szczególnym znaczeniu neutralnych zdarzeń. Omamy to spostrzeżenia bez odpowiadającego im bodźca; w schizofrenii często są słuchowe, ale mogą dotyczyć innych zmysłów.

Inne objawy obejmują dezorganizację myślenia i zachowania, wycofanie, ograniczenie ekspresji emocji, utratę motywacji, trudności z koncentracją oraz codziennym planowaniem. Te mniej widowiskowe zmiany mogą szczególnie mocno wpływać na naukę, pracę, relacje i dbanie o siebie. Należy do nich także anhedonia, czyli utrata zdolności do odczuwania przyjemności, opisywana wśród objawów negatywnych obok alogii i awolicji.

Psychoza i schizofrenia to nie to samo

Psychoza

• opisuje stan z zaburzeniem oceny rzeczywistości
• może wystąpić w różnych chorobach i po substancjach
• wymaga ustalenia przyczyny oraz ryzyka

Schizofrenia

• jest jednym z możliwych rozpoznań związanych z psychozą
• diagnoza uwzględnia zestaw objawów, czas i funkcjonowanie
• nie jest potwierdzana pojedynczym badaniem ani testem

Psychoza może towarzyszyć chorobie afektywnej dwubiegunowej, ciężkiej depresji, używaniu substancji, odstawieniu niektórych leków, padaczce, infekcjom i innym chorobom. Dlatego diagnoza różnicowa obejmuje wywiad, badanie stanu psychicznego, ocenę somatyczną oraz badania dobrane do sytuacji. Rezonans czy EEG nie są automatycznie konieczne u każdej osoby i same nie rozpoznają schizofrenii.

Skąd bierze się schizofrenia

Nie ma jednej przyczyny ani winnego. Ryzyko wiąże się z połączeniem podatności biologicznej i genetycznej z czynnikami rozwojowymi oraz środowiskowymi. Doświadczenie silnego stresu lub używanie substancji może poprzedzać epizod u części osób, ale nie pozwala wyjaśnić każdego przypadku.

Szczególnej uwagi wymaga używanie konopi o wysokiej zawartości THC, ponieważ wiąże się z większym ryzykiem psychozy i gorszym przebiegiem u osób podatnych. Związek statystyczny nie oznacza jednak, że można na jego podstawie wskazać jedyną przyczynę choroby konkretnej osoby.

Jak wygląda rozpoznanie i pierwszy etap pomocy

Rozpoznanie stawia lekarz psychiatra. W pierwszym epizodzie ważne są informacje od osoby doświadczającej objawów, a za jej zgodą również od bliskich. Specjalista pyta o czas i rozwój zmian, nastrój, sen, substancje, leki, choroby, bezpieczeństwo i wcześniejsze funkcjonowanie.

Co obejmuje rzetelna ocena

1. 01

   Stan i bezpieczeństwo

   Ocena objawów psychozy, ryzyka samobójczego, zdolności do dbania o siebie oraz zagrożenia ze strony innych osób.

2. 02

   Możliwe przyczyny

   Wywiad o nastroju, zdrowiu, lekach i substancjach oraz badania somatyczne dobrane do obrazu klinicznego.

3. 03

   Funkcjonowanie i potrzeby

   Rozmowa o relacjach, mieszkaniu, pracy lub nauce, finansach, opiece i osobach, które mogą bezpiecznie wspierać.

NICE zaleca, aby osoby z pierwszym epizodem psychozy miały dostęp do wczesnej interwencji niezależnie od wieku i czasu nieleczonej psychozy, a ocena odbyła się bez zwłoki. Hospitalizacja nie jest konieczna w każdym przypadku. O jej potrzebie decydują między innymi bezpieczeństwo, stan zdrowia i możliwość leczenia w środowisku.

Leczenie: leki, terapia i powrót do ról życiowych

Zdjęcie: Gary Barnes / Pexels

W leczeniu pierwszego epizodu NICE rekomenduje lek przeciwpsychotyczny wraz z CBT i interwencją rodzinną. Wybór leku powinien uwzględniać preferencje osoby, spodziewane korzyści oraz ryzyko działań niepożądanych, w tym metabolicznych, ruchowych, sercowo-naczyniowych i hormonalnych. Potrzebne jest też regularne monitorowanie zdrowia fizycznego.

Psychoterapia nie zastępuje oceny psychiatrycznej ani farmakoterapii w ostrym epizodzie, ale może pomagać zmniejszać cierpienie związane z objawami, szukać sposobów radzenia sobie i odzyskiwać funkcjonowanie. Interwencja rodzinna służy psychoedukacji, wspólnemu rozwiązywaniu problemów i przygotowaniu planu kryzysowego. Ważne są również rehabilitacja psychospołeczna, wspierane zatrudnienie, mieszkanie i kontakt ze środowiskowym zespołem leczenia.

Nie odstawiaj leku samodzielnie. Jeśli działania niepożądane są trudne, warto powiedzieć o nich psychiatrze i wspólnie omówić zmianę dawki lub preparatu. Decyzje powinny być podejmowane z udziałem osoby leczonej, w granicach jej zdolności do świadomego wyboru i aktualnego bezpieczeństwa.

Jak rozmawiać z osobą doświadczającą urojeń lub omamów

Nie potwierdzaj przekonania „tak, sąsiedzi cię śledzą”, ale nie wdawaj się też w spór, który ma wygrać logiką. Możesz powiedzieć: „Ja tego nie widzę, ale słyszę, że czujesz się zagrożony. Chcę pomóc ci znaleźć bezpieczne miejsce i lekarza”.

Mów krótko, spokojnie i informuj przed działaniem. Ogranicz liczbę osób w pomieszczeniu. Zapytaj wprost, czy osoba myśli o zrobieniu krzywdy sobie lub komuś oraz czy głosy wydają polecenia. Jeśli możesz, skontaktuj się z jej zespołem leczenia lub najbliższym Centrum Zdrowia Psychicznego.

Przy bezpośrednim zagrożeniu życia, próbie samobójczej, silnym pobudzeniu, braku kontaktu lub niemożności zaspokojenia podstawowych potrzeb dzwoń pod 112 albo 999. Można też udać się na SOR lub izbę przyjęć szpitala z oddziałem psychiatrycznym.

Poza etykietą

WHO podkreśla podejście zorientowane na zdrowienie: osoba powinna mieć wpływ na decyzje i otrzymywać wsparcie w rolach, które są dla niej ważne. Pytanie „jakie życie chcesz odzyskać?” może być równie potrzebne jak rozmowa o objawach.

Jeśli sytuacja jest stabilna, ale potrzebujesz uporządkować dalsze kroki, sprawdź konsultację psychologiczną. W ostrym epizodzie właściwym pierwszym adresem jest pomoc psychiatryczna, nie standardowa psychoterapia ambulatoryjna.

Najczęstsze pytania

---