Zaburzenia dysocjacyjne: objawy, rodzaje i diagnoza

Zdjęcie: PNW Production / Pexels

Ktoś opowiada Ci o rozmowie, w której brałeś udział, a Ty pamiętasz tylko początek i koniec. Innym razem znajome miejsce wydaje się odległe albo własne działania są odbierane jak wykonywane automatycznie. Każde z tych doświadczeń może mieć wiele wyjaśnień. Samo słowo „dysocjacja” nie mówi jeszcze, co się dzieje ani jakiej pomocy potrzeba.

Internet często przedstawia dysocjację jako jeden objaw po traumie. W klasyfikacji klinicznej jest to jednak szeroka grupa zjawisk dotyczących różnych funkcji. Dlatego ocena nie powinna zaczynać się od dopasowywania siebie do listy, lecz od dokładnego opisu tego, co się wydarza.

Co to jest dysocjacja?

Dysocjacja oznacza zakłócenie zwykłego poczucia ciągłości i integracji doświadczenia. Może dotyczyć pamięci, tożsamości, odbioru siebie lub otoczenia, emocji, myślenia, kontroli zachowania, ruchu albo czucia.

To nadal opis mechanizmu lub doświadczenia, nie gotowa diagnoza. Krótkie odłączenie uwagi podczas monotonnej czynności, zwykłe zapomnienie szczegółu czy chwilowe działanie nawykowe nie wystarczają do rozpoznania zaburzenia. Znaczenie mają między innymi mimowolność, nasilenie, powtarzalność, cierpienie, ograniczenie funkcjonowania i brak lepszego wyjaśnienia.

Objaw a zaburzenie

Pojedyncze doświadczenie

• krótki moment odłączenia uwagi bez dalszych konsekwencji
• zapomnienie szczegółu, które mieści się w zwykłym roztargnieniu
• przejściowe odczucie podczas silnego stresu lub niewyspania
• doświadczenie możliwe do wyjaśnienia konkretną sytuacją

Powód do pogłębionej oceny

• pamięć ważnych wydarzeń ma zaskakujące przerwy, niewspółmierne do zwykłego zapominania
• poczucie odłączenia, które długo trwa lub ogranicza codzienne życie
• zmiany poczucia tożsamości, sprawstwa, ruchu albo czucia
• doznania pozostają niezrozumiałe mimo dotychczasowej oceny i udzielonej pomocy

Granica nie przebiega według liczby punktów. Ocena wymaga kontekstu, badania i różnicowania.

Jakie mogą być objawy dysocjacji?

Nie ma jednej listy pasującej do wszystkich zaburzeń dysocjacyjnych. Objawy mogą obejmować:

• poczucie oddalenia od siebie, własnego ciała, emocji lub otoczenia;
• rozległe luki w pamięci dotyczące wydarzeń lub informacji autobiograficznych;
• przerwy w poczuciu ciągłości tożsamości albo własnego wpływu na działania;
• mimowolne epizody ograniczonej świadomości otoczenia;
• objawy ruchowe, czuciowe lub poznawcze przypominające problem neurologiczny;
• trudność w połączeniu fragmentów doświadczenia w spójną całość.

Podobne opisy mogą wystąpić przy napadzie paniki, PTSD, depresji, BPD, zaburzeniach snu, po substancjach, w padaczce i innych stanach neurologicznych lub somatycznych. Objaw nie wskazuje więc automatycznie ani przyczyny, ani rozpoznania.

Rodzaje zaburzeń dysocjacyjnych w ICD-11

ICD-11 wyróżnia siedem głównych kategorii oraz kategorie „inne określone” i „nieokreślone”. Ich nazwy bywają podobne do słów używanych potocznie, ale wymagania diagnostyczne są znacznie węższe.

Poniższy porządek pochodzi z ICD-11. DSM-5-TR grupuje te rozpoznania inaczej: w publicznych materiałach Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego jako główne zaburzenia dysocjacyjne opisano dysocjacyjne zaburzenie tożsamości, amnezję dysocjacyjną oraz zaburzenie depersonalizacji-derealizacji, natomiast funkcjonalne zaburzenie neurologiczne umieszczono w innej grupie. List ICD-11 i DSM-5-TR nie należy więc porównywać punkt po punkcie.

Zaburzenie z dysocjacyjnymi objawami neurologicznymi

Obejmuje mimowolne objawy ruchowe, czuciowe lub poznawcze, na przykład niedowład, zaburzenie chodu, czucia, widzenia, mowy albo napady przypominające padaczkowe. Objawy są realne. Diagnoza nie polega na stwierdzeniu, że badanie „nic nie wykazało”, lecz wymaga oceny neurologicznej lub medycznej odpowiedniej do obrazu oraz cech klinicznych przemawiających za konkretnym rozpoznaniem.

Amnezja dysocjacyjna

Dotyczy braku dostępu do ważnych wspomnień autobiograficznych, zwykle znacznie szerszego niż zwykłe zapominanie. Nowa lub rozległa luka pamięciowa może mieć także przyczyny neurologiczne, związane z urazem, substancją, lekiem albo snem. Wymaga różnicowania, nie internetowego testu pamięci.

Zaburzenie transowe i zaburzenie transowe związane z opętaniem

Chodzi o mimowolne, niepożądane stany zmienionej świadomości lub poczucia tożsamości, które powodują istotne cierpienie albo ograniczają funkcjonowanie. ICD-11 wyraźnie wyłącza dobrowolne i akceptowane praktyki kulturowe lub religijne, jeśli nie powodują takich trudności. Sam udział w obrzędzie nie jest objawem zaburzenia.

Dysocjacyjne zaburzenie tożsamości i jego postać częściowa

Te rozpoznania dotyczą zakłócenia ciągłości tożsamości i poczucia sprawstwa. Mogą wiązać się z lukami pamięci, zmianami zachowania i doświadczeniem działań jako nie w pełni własnych. Obraz medialny jest często sensacyjny, podczas gdy diagnoza wymaga szczegółowej oceny oraz wykluczenia innych przyczyn.

Zaburzenie depersonalizacji-derealizacji

Depersonalizacja dotyczy odłączenia od siebie, a derealizacja poczucia nierealności lub oddalenia otoczenia. W typowym obrazie osoba rozpoznaje, że zmieniło się jej odczuwanie, a nie sam świat.

Czy dysocjacja zawsze wynika z traumy?

Nie. Doświadczenia traumatyczne są ważnym możliwym kontekstem i objawy dysocjacyjne mogą współwystępować z PTSD. Samo wystąpienie dysocjacji nie dowodzi jednak, że osoba przeszła traumę ani że ma PTSD.

W ocenie bierze się pod uwagę także lęk i napady paniki, nastrój, sen, choroby neurologiczne i somatyczne, leki, substancje, urazy oraz inne zaburzenia psychiczne. Krótkie stany dysocjacyjne mogą też pojawiać się w obrazie borderline, ale nie są samodzielnym potwierdzeniem tego rozpoznania.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?

Nie zakładaj, że nowy objaw jest psychologiczny, jeśli pojawia się nagle lub razem z sygnałami możliwego problemu medycznego. Zadzwoń pod 112 lub 999, gdy występują między innymi:

• utrata przytomności, pierwsze drgawki lub świeży uraz głowy;
• nagłe zaburzenie mowy, widzenia, równowagi, czucia albo ruchu;
• osłabienie lub drętwienie jednej strony ciała;
• silna dezorientacja albo brak możliwości ustalenia miejsca i czasu;
• zatrucie, przedawkowanie lub gwałtowne pogorszenie po substancji albo leku;
• zamiar zrobienia sobie krzywdy lub brak możliwości zadbania o bezpieczeństwo.

Pierwszy nietypowy epizod, rozległa luka pamięciowa, nowy napad przypominający padaczkowy lub nowe objawy neurologiczne wymagają oceny medycznej także wtedy, gdy ustąpiły. Jeśli istnieje ryzyko nawrotu zaburzeń orientacji lub kontroli ruchu, nie prowadź pojazdu do czasu konsultacji.

Jak wygląda diagnoza zaburzeń dysocjacyjnych?

Nie ma jednego badania ani kwestionariusza, który rozpoznaje całą grupę. Proces zależy od dominującego objawu. Przy napadach, niedowładzie, zaburzeniu czucia, pamięci lub świadomości może być potrzebna ocena lekarska i neurologiczna. W innych sytuacjach punktem wejścia bywa psychiatra, psycholog kliniczny lub psychoterapeuta mający doświadczenie w tym obszarze.

Co specjalista może sprawdzać

1. 01

   Dokładny przebieg

   Kiedy objaw pojawił się po raz pierwszy, jak długo trwa, co dzieje się przed nim i jak wpływa na codzienne funkcjonowanie.

2. 02

   Bezpieczeństwo i zdrowie

   Czy doszło do utraty przytomności albo uszkodzenia ciała; jakie choroby rozpoznano i jakie preparaty lub środki psychoaktywne osoba przyjmuje.

3. 03

   Zakres doświadczenia

   Czy trudność dotyczy pamięci, poczucia siebie, otoczenia, tożsamości, sprawstwa, ruchu, czucia czy kilku obszarów naraz.

4. 04

   Inne możliwe wyjaśnienia

   Lęk, trauma, nastrój, psychoza, problemy ze snem, stan neurologiczny i somatyczny oraz wpływ substancji lub leków.

5. 05

   Plan dalszej pomocy

   Dodatkowe badania, konsultacja innego specjalisty, psychoedukacja, psychoterapia, rehabilitacja lub leczenie współwystępującego problemu.

Kwestionariusz może porządkować rozmowę, ale wynik bez wywiadu i różnicowania nie jest diagnozą.

Przed konsultacją pomocny bywa krótki zapis epizodów: data, czas trwania, ostatni sen, użyte leki lub substancje, objawy ciała, relacja świadka i to, co wydarzyło się później. Nie próbuj celowo wywoływać objawu, aby go udokumentować.

Jak leczy się zaburzenia dysocjacyjne?

Plan zależy od rozpoznania. Inaczej prowadzi się leczenie funkcjonalnych objawów neurologicznych, inaczej nawracającej depersonalizacji, a inaczej zaburzeń dotyczących pamięci lub tożsamości. Ważne bywają także współwystępujące trudności, bezpieczeństwo, sen i sytuacja życiowa.

Psychoterapia jest często częścią pomocy, ale baza dowodów dla całej grupy pozostaje ograniczona. Przegląd Cochrane objął 17 niewielkich badań z 894 dorosłymi osobami i ocenił pewność danych jako niską lub bardzo niską. Nowszy przegląd 14 badań z 711 dorosłymi opisywał zmniejszenie objawów przy różnych podejściach, lecz nie pozwolił wskazać przewagi jednej psychoterapii. Wyniki dotyczą różnych diagnoz i nie powinny być przenoszone na każdą osobę.

W zależności od objawów pomoc może łączyć psychoedukację, psychoterapię, opiekę psychiatryczną, neurologię, fizjoterapię lub inną rehabilitację. Nie ma jednego leku przeznaczonego do leczenia całej tej niejednorodnej grupy. Lekarz może natomiast leczyć współwystępujący lęk, depresję, problemy ze snem lub inny rozpoznany stan. Nie odstawiaj leków samodzielnie.

Gdzie zacząć szukanie pomocy?

Jeśli objaw jest nowy, nagły, dotyczy ruchu, czucia, świadomości lub rozległej luki pamięciowej, zacznij od oceny medycznej. Przy nawracającym odłączeniu, zmianach poczucia siebie albo trudnościach po wcześniejszym wykluczeniu pilnych przyczyn możesz skonsultować się z psychiatrą lub psychologiem mającym doświadczenie w diagnozie różnicowej.

Podczas konsultacji psychologicznej można uporządkować przebieg, wpływ objawów na życie i dalszą ścieżkę. Taka konsultacja nie zastępuje neurologa ani lekarza w sytuacji nowych objawów medycznych. Autorka artykułu, Anna Martys, pracuje z dziećmi, młodzieżą i dorosłymi oraz konsultuje osoby doświadczające lęku, stresu i kryzysu.

Treść ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem, psychologiem ani psychoterapeutą. W sytuacji zagrożenia życia zadzwoń pod 112.

Powiązane artykuły

• PTSD i CPTSD: objawy, diagnoza i leczenie traumy
• Ataki paniki: objawy, przyczyny i leczenie
• Borderline: objawy, przyczyny i leczenie BPD

FAQ: zaburzenia dysocjacyjne