Atak paniki: objawy, pierwsza pomoc i leczenie

Zdjęcie: MART PRODUCTION / Pexels

Serce nagle przyspiesza. Trudno nabrać powietrza, dłonie drętwieją, a myśl „to zawał” zwiększa lęk. Taki epizod może być atakiem paniki. Przy pierwszym napadzie nie da się jednak bezpiecznie rozstrzygnąć tego wyłącznie na podstawie artykułu, zwłaszcza gdy pojawia się ból w klatce piersiowej, utrata przytomności lub nietypowy przebieg.

Jak może wyglądać atak paniki

Podczas napadu mogą wystąpić kołatanie serca, pocenie, drżenie, duszność, uczucie dławienia, dyskomfort w klatce piersiowej, nudności, zawroty głowy, dreszcze, uderzenia gorąca, mrowienie lub drętwienie. Część osób ma poczucie nierealności otoczenia, oddzielenia od własnego ciała, utraty kontroli albo zbliżającej się śmierci.

Nie każda osoba ma wszystkie objawy. NHS podaje, że większość napadów trwa od 5 do 20 minut, choć część może trwać dłużej. Silne pobudzenie lub zmęczenie po epizodzie może utrzymywać się jeszcze jakiś czas. Sztywne zapewnienie, że każdy atak skończy się dokładnie po 30 minutach, byłoby nieprawdziwe.

Objawy paniki są realne. Szybszy oddech może nasilać zawroty głowy i mrowienie, a interpretowanie tych odczuć jako katastrofy może dodatkowo zwiększać pobudzenie. Nie oznacza to jednak, że przyczyną każdego napadu jest jeden „fałszywy alarm” w konkretnej części mózgu.

Kiedy objawy wymagają pilnej pomocy

Atak paniki i nagłe problemy somatyczne mogą wyglądać podobnie. Zadzwoń pod 112 lub 999, jeśli występuje nagły ból lub ucisk w klatce piersiowej, który nie mija, promieniuje do ręki, szyi, żuchwy, brzucha lub pleców albo towarzyszą mu poty, nudności, silna duszność lub oszołomienie. Pilnej oceny wymagają też utrata przytomności, drgawki, nowe zaburzenia mowy, opadanie części twarzy lub osłabienie jednej strony ciała.

Pierwszy epizod, nietypowy przebieg, ciąża, choroba serca, niedawna zmiana leków lub użycie substancji są dodatkowymi powodami, by skontaktować się z lekarzem. Nie prowadź samodzielnie samochodu, jeśli objawy wpływają na świadomość, widzenie lub kontrolę pojazdu.

Panika czy inny problem zdrowotny

Może pasować do napadu paniki

• Nagła fala lęku z kilkoma objawami fizycznymi
• Szybkie narastanie pobudzenia
• Poczucie utraty kontroli lub śmierci
• Podobny przebieg do wcześniej ocenionych napadów

Nie zakładaj, że to tylko panika

• Pierwszy lub wyraźnie inny epizod
• Ból w klatce piersiowej, który nie mija lub promieniuje
• Omdlenie, drgawki albo nowe objawy neurologiczne
• Objawy po zmianie leków, substancji lub przy chorobie somatycznej

Ta lista nie służy do diagnozy różnicowej w domu. Gdy nie masz pewności, bezpieczniej jest uzyskać ocenę medyczną.

Co zrobić podczas ataku paniki

Jeśli sytuacja jest bezpieczna, ogranicz dodatkowe bodźce i pozostań w miejscu lub usiądź. Jeżeli jesteś na jezdni, przy maszynie, w wodzie albo w innym ryzykownym otoczeniu, najpierw przejdź w bezpieczne miejsce lub poproś kogoś o pomoc.

Krótki plan na czas napadu

1. 01

   Sprawdź bezpieczeństwo

   Przerwij prowadzenie pojazdu lub inną czynność wymagającą pełnej kontroli. Przy objawach alarmowych wezwij pomoc medyczną.

2. 02

   Zwolnij oddech bez forsowania

   Oddychaj spokojniej i pozwól, aby wydech był łagodny. Bardzo głębokie, szybkie wdechy mogą nasilać hiperwentylację.

3. 03

   Nazwij to, co obserwujesz

   Jeśli podobne napady zostały już ocenione, przypomnij sobie: „Rozpoznaję tę falę lęku. Sprawdzam objawy i czekam, aż pobudzenie opadnie”.

4. 04

   Skieruj uwagę na otoczenie

   Możesz opisać kilka widocznych przedmiotów, dźwięków lub punktów podparcia ciała. Nie jest to test i nie musisz wykonać konkretnej sekwencji.

Nie oddychaj do papierowej torby. Taka metoda może być niebezpieczna, jeśli duszność ma inną przyczynę. Nie sięgaj po alkohol ani cudzy lek uspokajający. Jeżeli masz indywidualny plan przygotowany z lekarzem lub terapeutą, postępuj zgodnie z nim.

Atak paniki a zaburzenie paniczne

Napad paniki może pojawić się jednorazowo, w przebiegu innego zaburzenia lękowego, po substancji albo w związku ze stanem somatycznym. Zaburzenie paniczne oznacza powtarzające się, nieoczekiwane napady oraz utrzymującą się co najmniej miesiąc obawę przed kolejnymi lub zmianę zachowania z nimi związaną. O rozpoznaniu decyduje specjalista po wykluczeniu lepszego wyjaśnienia.

Przykładem zmiany zachowania może być rezygnowanie z dojazdów, unikanie sklepów, sprawdzanie wyjść awaryjnych albo wychodzenie z domu tylko z osobą towarzyszącą. Sama ostrożność po jednym trudnym doświadczeniu nie przesądza o diagnozie. Znaczenie mają czas, nasilenie i wpływ na życie.

Krótki test GAD-7 mierzy nasilenie uogólnionych objawów lęku. Nie diagnozuje ataków paniki ani zaburzenia panicznego.

Jak leczy się zaburzenie paniczne

Wybór leczenia powinien uwzględniać nasilenie, wcześniejsze próby, inne problemy zdrowotne i preferencje osoby. NICE wskazuje trzy grupy interwencji z potwierdzoną skutecznością: samopomoc opartą na CBT, terapię psychologiczną oraz leki.

Terapia poznawczo-behawioralna

Przy umiarkowanym lub ciężkim zaburzeniu panicznym NICE rekomenduje CBT. Terapia może obejmować psychoedukację, pracę nad katastroficzną interpretacją odczuć, stopniowe mierzenie się z unikanymi sytuacjami oraz ćwiczenia dotyczące doznań z ciała. Ekspozycje powinny być zaplanowane wspólnie z odpowiednio przygotowanym terapeutą, zwłaszcza gdy występują choroby somatyczne.

Wytyczne opisują zwykle łącznie od 7 do 14 godzin CBT realizowanych w ciągu około czterech miesięcy. Jest to rama dla konkretnego protokołu, nie gwarancja efektu po określonej liczbie sesji.

Farmakoterapia

W długoterminowym leczeniu farmakologicznym NICE zaleca leki przeciwdepresyjne o udokumentowanej skuteczności, najczęściej SSRI. Dobór preparatu, dawki, monitorowania i czasu leczenia należy do lekarza. Na początku objawy lęku mogą przejściowo się nasilić, a nagłe odstawienie może wywołać objawy odstawienne.

NICE nie zaleca benzodiazepin jako leczenia zaburzenia panicznego, ponieważ wiążą się z gorszym długoterminowym wynikiem. Nie zmieniaj jednak samodzielnie leku, który już został przepisany. Wątpliwości omów z lekarzem.

Samopomoc i kontrola postępów

Przy łagodnym lub umiarkowanym nasileniu można rozważyć materiały samopomocowe oparte na CBT, najlepiej z możliwością monitorowania postępów przez specjalistę. Samo unikanie wszystkich miejsc, wysiłku, kawy czy odczuć z ciała może krótkoterminowo uspokajać, ale utrwalać ograniczenia. Zmiany powinny być stopniowe i dopasowane do zdrowia osoby.

Jeżeli dwa właściwie przeprowadzone sposoby leczenia nie przynoszą wystarczającej poprawy, NICE zaleca skierowanie do specjalistycznej opieki zdrowia psychicznego i ponowną, całościową ocenę.

Kiedy umówić konsultację

Warto zgłosić się do lekarza lub specjalisty zdrowia psychicznego, gdy napady się powtarzają, pojawia się stała obawa przed kolejnym albo zaczynasz ograniczać podróże, pracę, zakupy lub spotkania. Konsultacja jest także potrzebna, jeśli objawy mogą wiązać się z lekami, substancjami, tarczycą, sercem, układem oddechowym lub innym problemem zdrowotnym.

W Empatyczni możesz umówić konsultację psychologiczną i omówić przebieg napadów, unikanie oraz dotychczasową pomoc. Profil autorki, mgr Małgorzaty Stawarz, opisuje jej kwalifikacje i zakres pracy. Jeśli potrzebna jest ocena medyczna lub farmakoterapia, psycholog powinien wskazać konsultację lekarską.

Treść ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem, psychologiem ani psychoterapeutą. W sytuacji zagrożenia życia zadzwoń pod 112.

FAQ: ataki paniki